Iaido jest japońską sztuką polegająca na szybkim dobyciu i uderzeniu mieczem. W obecnym kształcie iaido jest zarówno sztuką walki, jak i sportem.

Celem iaido jest nauczenie zwyciężania we właściwym momencie. Oznacza to zaatakowanie we właściwym momencie i miejscu. Aby tego dokonać konieczne jest mistrzowskie opanowanie techniki iai obejmującej dobywanie, uderzanie, cięcie i chowanie miecza. Niezbędne jest również przyswojenie właściwej dla iaido pracy ciała – specyficznego siadania, wstawania i chodzenia. Kolejnym elementem jest poznanie strategii poruszania się, obserwacji, szybkiej oceny sytuacji i bezzwłocznego działania. Te wszystkie czynności należy wykonywać w duchu walki, pełnym energii i dalekim od gnuśności, strachu i wahania.

W praktyce ćwiczenie iaido odbywa się głównie poprzez wykonywanie form, układów ruchów zwanych kata. Formy wykonuje się przeciwko wyimagowanemu przeciwnikowi (lub kilku przeciwnikom).

Traktując iaido jako dyscyplinę sportową można wyróżnić kilka faz treningowych. Pierwsza z nich obejmuje trening ogólnorozwojowy przygotowujący wszechstronnie do uprawiania sportu. Dalej w celu przyswojenia techniki iaido stosuje się trening ukierunkowany oparty na ćwiczeniach ruchowych zbliżonych do techniki iai. Następnie przychodzi czas na ćwiczenie podstawowych technik (kichon) oraz poznanie poszczególnych kata. W tej fazie dominuje trening przez naśladownictwo. Poprawność poznanych kata jest weryfikowana przez interpretacje kata wykonywane wraz z partnerem przy pomocy bokkena (drewnianego miecza). Interpretacje pozwalają właściwie odczytać kata, uczą prawidłowego dystansu i orientacji przestrzennej (bardzo ważna jest przy tym rola partnerów, którzy wcielają się w rolę atakujących i poległych). Doskonaleniu kata służy również trening przez obserwację ćwiczącego instruktora i innych ćwiczących. Techniczny wymiar iaido uzupełnia przygotowanie do zawodów i egzaminów iaido.

Trening iaido kształtuje charakter ćwiczącego, ucząc go szybkości w podejmowaniu decyzji oraz konsekwencji w działaniu, koncentracji i dążenia do doskonałości. Iaido kształtuje silną osobowość charakteryzującą się wewnętrzną harmonią między ciałem a umysłem.

Doskonałe iaido harmonijnie łączy precyzyjne i dynamiczne ruchy ciała z niewzruszonym umysłem.

Zawody sportowe iaido

W iaido rozgrywa się zawody sportowe, które są bardzo ważnym elementem treningu. Obecnie zawody iaido mają charakter turniejów (taikai) rozgrywanych w systemie pucharowym.

Turnieje rozgrywa się w kilku kategoriach. Pierwsza mudan obejmuje zawodników nieposiadający stopnia dan, druga osoby ze stopniem 1-3 dan, trzecia startujących ze stopniem 4-5 dan. Obecnie w Polsce odbywają się turnieje jedynie w kategorii mudan. Zawody międzynarodowe organizowane w Europie najczęściej dopuszczają kategorię pierwsza i drugą.

W praktyce walka sportowa polega na równoległym wykonywaniu kilku kata przez dwóch zawodników. Zwyciężcę wyznacza komisja sędziowską w jednoczesnym głosowaniu. Przed zawodami komisja ustala jakie kata będą przedmiotem turnieju. Wybiera je spośród kata seitei-iai i zazwyczaj jest ich 5. Zawodnicy kategorii mudan poznają zestaw kata tuż przed zawodami – umieszcza się je na ogólnodostępnej tablicy.

W czasie przygotowania zawodów zawodnicy losują swoje numery startowe. Po tym etapie jest już wiadomo, kto z kim będzie walczył w I rundzie turnieju.

Przed walką zawodnicy kłaniają się sobie na siedząco. Jest to moment, gdy krzyżują się spojrzenia walczących, a cała sytuacja nabiera charakteru walki. Następnie przechodzą na dwa pola walki (białe i czerwone). Każdy zawodnik wchodzi na to pole, do którego został przydzielony w trakcie losowania - lub w przypadku kolejnych rund – do którego przydzielili go sędziowie techniczni. Gdy pada komenda hadzime! zawodnicy składają ukłon na stojąco, siadają i wykonują ceremoniał początkowy, a następnie wszystkie zadane kata. Występ kończy się ceremoniałem końcowym i ponownym ukłonem na stojąco. W tym momencie trzej sędziowie wydają jednocześnie werdykt, który z dwóch zawodników ich zdaniem był lepszy. Sędzia ma do dyspozycji białą i czerwoną chorągiewkę. Jej uniesienie oznacza oddanie głosu na zawodnika przebywającego na polu tego samego koloru. W sytuacjach spornych sędziowie odbywają krótką naradę (gogi) po czym sędzia główny podaje werdykt.

Po zakończeniu właściwych zawodów odbywa się dekoracja zwyciężców (nagrody przyznaje się trzem najlepszym zawodnikom). Oprócz nagród opartych na klasyfikacji sportowej, sędziowie lub odrębna komisja, wybiera jednego zawodnika, który wyróżnił się ich zdaniem walecznością i najlepiej wyraził ducha walki. Ten zawodnik otrzymuje nagrodę kantoszo (dosłownie: ducha walki).

Krótka historia iaido

Korzenie iaido sięgają szesnastowiecznej Japonii pogrążonej w niemal nieustannej wojnie domowej klanów. Ten czas sprzyjał wszelkim wynalazkom stosowanym w zakresie sztuki wojennej. Powstały i rozpowszechniły się wówczas szkoły nauczające różnych sposobów walki. Nauczano strzelania z łuku yumi, jazdy konnej, posługiwania się włócznią yari , lecz nade wszystko władania mieczem. Dominowały oczywiście techniki przydatne w boju, dostosowane do sytuacji gdy ciała wojowników pokrywały zbroje a do walki przystępowali z obnażonymi mieczami stając w oko w oko na udeptanej ziemi.

Z czasem, gdy wojna domowa przedłużała się a lokalni władcy uwikłali się w intrygii i bitwy, okazało się iż dobrze jest znać takie techniki władania mieczem, które zapewnią zwycięstwo w sytuacjach nie związanych z polem bitwy. Ponieważ każdy samuraj musiał zapewnić sobie bezpieczeństwo samodzielnie, co wymagało od niego ciągłej gotowości do walki, poszukiwano jak najefektywniejszych sposobów zabijania mieczem. Ponieważ w tych czasach życie ludzkie nie miało wielkiej wartości, szczególnie gdy należało do przedstawiciela niższej klasy społecznej, napadnięty samurai nie miał żadnych obiekcji moralnych przy natychmiastowym uśmiercaniu swoich wrogów.

W tych okolicznościach powstały i rozprzestrzeniły się pierwsze techniki iaido. Miało to miejsce prawdopodobnie na początku XVI w. Pierwszym znanym z imienia wojownikiem, który nauczał tego typu technik był Hayashizaki Jinsuke Minamoto no Shigenobu (1545-1618). Wiemy, iż uczył on błyskawicznego dobywania miecza i zadawania uderzeń w nieprzerwanym ruchu. Obok Hayashizakiego działało również wielu innych szermierzy o podobnych zdolnościach. Z czasem powstało kilka szkół tej sztuki walki.

Pod koniec XVI w. ten sposób posługiwania się mieczem stał się bardzo popularny i zaczęto określać go mianem iaijutsu. W dowolnym tłumaczeniu iaijutsu oznacza sztukę, lub umiejętność posługiwania się mieczem odpowiednio do sytuacji (i – być, ai – harmonia, „iai” oznacza więc „odpowiednio do sytuacji”). Owo „odpowiednio” oznaczało w przypadku iaijutsu umiejętność odparcia i wyprzedzenia nagłego ataku mieczem bez obawy i strachu, szybsze wyciągnięcie miecza niż atakujący oraz natychmiastowe zabicie przeciwnika zgodnie z hasłem „jedno cięcie – jedno życie”. Miarą iaijutsu była jego skuteczność bojowa, strona etyczna, estetyczna i duchowa nie miała żadnego znaczenia.

Po zakończeniu wojen domowych Japonia wkroczyła w długi okres stabilizacji. Jednak pierwsze lata epoki Edo charakteryzowały się niepokojami. Wielkie armie stały się niepotrzebne, a wielu żołnierzy utraciło pracę. Część z samurajów uległa deklasacji zasilając warstwę chłopów, część utrzymała swoją pozycję społeczną, dla wielu jednak nowe czasy oznaczały po prostu bezrobocie. Samurajów którzy utracili panów (i miejsce zatrudnienia) nazywano roninami. Wielu z nich zajęło się po prostu bandytyzmem, inni szukali zajęcia jako ochroniarze (tak zwana „straż przyboczna”) lub nauczyciele sztuki wojennej (bujutsu). Pokój jaki zapanował w Japonii nie zapewniał więc codziennego bezpieczeństwa jej mieszkańcom. W tych okolicznościach znajomość iaijutsu stała się bardzo pożądana. Istniejące szkoły przeżywały prawdziwy rozkwit.

Po kilku dekadach pokój w Japonii umocnił się jednak na tyle, iż zmienił się cel iaijitsu. W skutek ciągłego, nieustannego doskonalenia iaijutsu poszerzono i wzbogacono o wymiar estetyczny i etyczny. Podobny proces przechodziły również inne bujutsu. Nieustanne dążenie do doskonałości w iai coraz częściej traktowano jako drogę życiową, a pod wpływem buddyzmu zen jako drogę doskonalenia duchowego. Praktykujący buddyści w duchu zen zaczęli akcentować ten wymiar dodając do nazwy „iai” przyrostek „do” - „droga”. Odtąd popularnie mówiono nie o iaijutsu, ale o iaido. Proces ten był na tyle silny, iż iaido wyparło w okresie Edo iaijutsu. Zanikło wówczas wiele tradycyjnych szkół ulegając silniejszym i popularniejszym szkołom iaido.

Zaraz po rewolucji Meji sztuki miecza traktowano jako przeżytek niedostosowany do wymagań XIX w. Nowoczesne społeczeństwo dysponujące dobrze zorganizowaną armią i policją nie uznawało idee pojedynku, a myśl o paradujących po ulicach samurajach z ostrymi mieczami kłóciła się z modernistyczną koncepcją państwa głoszoną przez dwór cesarski.Szybkie zabijanie nie było konieczne do zapewnienia sobie bezpieczeństwa, a w oczach władzy każdy uzbrojony i niekontrolowany poddany był potencjalnym żołnierzem buntowniczej armii. Bardzo szybko zabroniono więc chodzenia z mieczem osobom niezwiązanym z wojskiem i policją. Nowe prawo dotkliwie odczuły szkoły iaido, wszak znikł jeden z głównych powodów dla których ludzie uczyli się tej sztuki.

Po pierwszej fali zachwytu nad tym co Zachodnie, europejskie i amerykańskie Japończycy bardzo szybko poczuli się kulturowo zagrożeni. Groźba rozmycia kulturowego, zatracenia narodowego spoiwa, groziła rozpadem narodu i społeczeństwa, powrotem do epoki wojen domowych lub infiltracją i podporządkowaniem przez mocarstwa kolonialne. Bardzo szybko powrócono więc do tradycyjnych wartości narodowych. Za jedną z nich uznano sztukę posługiwania się mieczem. W pierwszym rzędzie proces ten ominął jednak iaido. Na pierwszy plan wysunęło się kendo, które po pewnej modyfikacji ustanowiono wzorcem nauczania i krzewienia cnót narodowych. Kendo, zawierające od swego powstania silny element rywalizacyjno-sportowy, bardziej odpowiadał masowym potrzebom. Pozbawiona wymiaru czysto praktycznego, a funkcjonująca odtąd w oparciu o swe głębsze wymiary, sztuka iaido stała się jeszcze bardziej elitarna i rzadka. Odtąd praktykowano ją głównie ze względu na jej wymiar tradycyjny, duchowy i estetyczny.

Po zakończeniu II wojny światowej iaido, podobnie jak kendo i inne tradycyjnie japońskie sztuki walki, znalazło się na czarnej liście. W tym okresie wszelkie związki z mieczem japońskim uważano za przejaw zbrodniczego i militarystycznego nacjonalizmu. Władze amerykańskie kategorycznie ich zabraniały. Zmiana sytuacji nastąpiła w latach sześćdziesiątych, gdy powoli rozpoczął się proces legalizacji japońskich sztuka walki (dotąd były praktykowane nielegalnie). Istotnym wymaganiem było jednak przystosowanie ich do potrzeb powojennego społeczeństwa, które miało rozwijać się odtąd na drodze pokojowej. Oznaczało to usportowienie iaido i włączenie go do Wszechjapońskiego Zwiąku Kendo (Zen Nippon Kendo Renmei) jako subdyscypliny. W 1964 r. zebrała się komisja złożona z mistrzów iaido (reprezentujących jedenaście szkół koryu) po długich dyskusjach opracowała syntetyczny zbiór 7 kata oraz ceremoniał setite-iai, które stały się podstawą kształcenia, egzaminowania i rozgrywania zawodów iaido. Seite-iai zawiera ujednolicone podstawy iaido, wyłonione z tradycyjnych szkół i w kompromisowy sposób opracowane. W 1977 r. komisja zebrała się ponownie i dodała jeszcze 3 kata. W 2001 r. dotychczasowe 10 form poszerzono o jeszcze dwie inne tworząc system 12 kata seite -iai. Prace komisji trwają i dziś, co dowodzi, że iaido nie jest martwe i ciągle się rozwija.