Tematyka opracowanych na bielskiej uczelni mechanizmów różnicowych w Muzeum Narodowym Rolnictwa w Szreniawie
Tematyka opracowanych na bielskiej uczelni mechanizmów różnicowych w Muzeum Narodowym Rolnictwa w Szreniawie

Tematyka opracowanych na bielskiej uczelni mechanizmów różnicowych w Muzeum Narodowym Rolnictwa w Szreniawie

Aktualności

W Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, w Dziale motoryzacji wsi, zostało wydzielone Muzeum Tarpana, prezentujące dorobek konstrukcyjno-badawczy i produkcyjny Fabryki Samochodów Rolniczych w Poznaniu. Z zakładem współpracował zespół specjalistów samochodowych z Filii Politechniki Łódzkiej w Bielsku-Białej, kierowany przez prof. Jana Dzidę, wówczas doktora inżyniera.

Okres tej współpracy obejmował ponad 10 lat, od 1979 do 1990 roku. Ważną postacią po stronie FSR był dyrektor ds. technicznych mgr inż. Andrzej Jacek Kowalski, dzięki którego śmiałej postawie w tamtych latach i aktywności teraz, a także dzięki zgromadzonym dokumentom i eksponatom, Muzeum żywo zainteresowało się tematem.

Jan Dzida, jeszcze w okresie poprzedzającym współpracę z FSR, intensywnie zajmował się pracą mechanizmów rozdziału mocy, potocznie nazywanymi mechanizmami różnicowymi. Opracował propozycje ich udoskonalenia w kierunku poprawy zdolność jazdy w trudnych warunkach terenowych i zgłosił pierwsze koncepcje do opatentowania. Nawiązanie współpracy z FSR pozwoliło znacznie przyspieszyć i rozszerzyć te prace, nadając im realny techniczny wymiar.

W Instytucie Technologiczno-Samochodowym, wchodzącym w strukturę Wydziału Budowy Maszyn Filii Politechniki Łódzkiej, udało się pozyskać do współpracy zdolnych i dynamicznych specjalistów i stworzyć zgrany zespół badawczy. Na początku lat 80., oprócz dr inż. Jana Dzidy tworzyli go: dr inż. Kazimierz Romaniszyn, mgr inż. Krzysztof Parczewski i mgr inż. Jan Wasilewski. W późniejszym okresie do zespołu dołączyli mgr inż. Henryk Wnęk, mgr inż. Stanisław Piesch i Krzysztof Paśnik. Większość członków tego zespołu nadal pozostaje w bliskich relacjach z Akademią Techniczno-Humanistyczną w Bielsku-Białej – kontynuatorką tradycji Filii Politechniki Łódzkiej. Przeważnie uzyskali kolejne wyższe stopnie naukowe. Część osiągnęła już wiek emerytalny.

 

Zespół badawczy z Filii P.Ł. w Bielsku-Białej w czasie testów terenowych koło Poznania, lata 80., od lewej: dr inż. Jan Dzida, mgr inż. Krzysztof Parczewski, dyrektor ds. technicznych FSR mgr inż. Andrzej Jacek Kowalski, mgr inż. Jan Wasilewski i dr inż. Kazimierz Romaniszyn (fot. archiwum)

Laboratorium ITS znajdujące się w obiektach przy ulicy gen. Kustronia, miało dobre zaplecze techniczne i świetnych fachowców, doświadczonych w budowie przyrządów badawczych i prototypów (kierował nimi Bolesław Oleksa). Ta uczelniana baza oraz możliwości bielskiego przemysłu maszynowego umożliwiły wykonanie kilkudziesięciu zaawansowanych mechanizmów rozdziału mocy, zamontowanie ich w samochodach doświadczalnych oraz wykonywanie doświadczalnych badań stanowiskowych i trakcyjnych. Prowadzono również trakcyjne badania porównawcze z innymi samochodami terenowymi, w tym część poprzez udział w terenowych rajdach sportowych.

 

Testy badawcze w laboratorium ITS przy ulicy Kustronia w Bielsku-Białej (fot. Jan Dzida)

Zaprezentowane i przekazane do dalszych prób nowe typy mechanizmów różnicowych spotkały się z dużym zainteresowaniem i uznaniem. Wprawdzie mechanizmy różnicowe blokowane lub o powiększonym tarciu wewnętrznym były już znane od dawna, jednak ich działanie sprawiało wiele kłopotów. W zaproponowanych konstrukcjach blokowanie odbywało się automatycznie, krótkotrwale i wybiórczo, tylko w tych chwilach, gdy następuje poślizg poszczególnych kół. Oryginalność tych konstrukcji polega na tym, że sygnałem sterującym jest stosunek prędkości albo różnica prędkości obrotowych, które informują o „współpracy” kół napędowych z podłożem. Ich zaawansowane charakterystyki działania były całkowicie odmienne od konstrukcji dotychczas znanych w przemyśle motoryzacyjnym. Układy sterujące nie miały żadnego zasilania, nie było w nich elektroniki ani hydrauliki, a działały jakby były sterowane układem mikroprocesorowym. Były to mechanizmy autonomiczne, które wszystko „załatwiały” wewnątrz swojej obudowy.

 

Samoblokujący mechanizm różnicowy MR.04.a reagujący na stosunek prędkości obrotowych (fot. Jan Dzida)

Oprócz FSR badania tych mechanizmów podjęto w innych krajowych fabrykach motoryzacyjnych, szeroko i wnikliwie testowano je w Wojskowym Instytucie Techniki Pancernej i Samochodowej i na poligonach wojskowych. Filia Politechniki Łódzkiej wraz z FSR Poznań wystąpiły (w udziałach po 50%) o szeroką zagraniczną ochronę tych rozwiązań. W ciągu kilku lat uzyskano ją w ponad 20 państwach, w tym w USA, RFN, Japonii i ZSRR.

Prezentowane samoblokujące mechanizmy różnicowe na wystawach wynalazczości zostały nagrodzone złotymi medalami na Expo´85 PLOVDIV i Zenith´86 PRAQUE oraz srebrnym na MOSCOV ´87. Prace koncepcyjne i badawczo-rozwojowe były opisane w kilkudziesięciu publikacjach krajowych i zagranicznych, w tym w tak renomowanych czasopismach, jak niemiecki ATZ (Automobiltechnische Zeitschrift), czy włoski Organi di Transmissione. Za dotyczące tej tematyki rozprawy, najpierw doktorską, a później habilitacyjną Jan Dzida otrzymał indywidualne nagrody ministrów nauki i szkolnictwa wyższego, ponadto w przypadku habilitacji nagrody ministra gospodarki i firmy FIAT. Warto również dodać, że w okresie współpracy bielski zespół badawczy włączał się także w rozwiązywanie bieżących problemów technicznych samochodów produkowanych przez FSR, np. dotyczących drgań w układach napędowych.

 

Samochód bielskiego zespołu pokonujący przeszkodę wodną (fot. Jan Dzida)

 

Samochód doświadczalny Honker 4×4 z automatycznymi mechanizmami różnicowymi podczas jazd badawczych w okolicach Bielska-Białej (fot. Jan Dzida)

Niestety, mimo bardzo pozytywnych opinii, nie doszło do fazy produkcyjnego wykorzystania opisanych mechanizmów różnicowych. Były one wykonane w seriach próbnych, jedne w kilkudziesięciu sztukach, inne w kilku lub kilkunastu. Samochody z tymi mechanizmami były używane w wojsku i w kilku podmiotach gospodarczych. Jak na tamte czasy zainteresowanie i zaangażowanie finansowe firm było duże. Jedną z przyczyn, która przerwała ten rozwój, były przeobrażenia społeczno-gospodarcze w 1989 roku. Historyczna ocena tych przemian jest pozytywna, bo kraj wszedł na grunt gospodarki rynkowej. Jednak w tamtych latach wiele polskich firm przestało istnieć, w tym i te, które miały za sobą znaczące dokonania, chociażby fabryki bielskiego przemysłu włókienniczego. Dzisiaj z dystansu czasu, wydaje się, że środki finansowe, którymi dysponowały FSR i Filia PŁ były zdecydowanie za małe, aby dopracować technologicznie, zapewnić odpowiednią ochronę patentową, wypromować i uruchomić produkcję całkowicie nowej generacji mechanizmów różnicowych.

W Muzeum w Szreniawie jest przygotowywana ekspozycja – „gniazdo tematyczne” dotyczące omawianych prac naukowo-badawczych. Materiały są ciągle kompletowane. Jan Dzida przekazał bezpłatnie, na zasadzie wieloletniego depozytu, samochód Tarpan Honker 4WD, który zakupił w otwartym przetargu w 2014 roku. Jest to samochód badawczy, wykorzystywany również w badaniach w ATH, który ma jeden specjalny mechanizm różnicowy w tylnym moście (typ MR.04.a) oraz w skrzyni redukcyjno-rozdzielczej (typ MMR.04). Na stoisku będą również inne eksponaty: skrzynia redukcyjno-rozdzielcza z mechanizmem MMR.04 (opracowanie Filia PŁ – FSR) przekazane przez Politechnikę Poznańską z własnych zbiorów konstrukcji samochodowych oraz przyrządy badawcze do testowania działania takich mechanizmów zabudowanych w pojazdach. Na monitorze będą pokazywane opisy, patenty i inne informacje związane z tą tematyką. Podane będzie miejsce opracowania konstrukcji i skład zespołu specjalistów pracujących nad tym tematem.

Przypomnienie i wyeksponowanie przez Muzeum tematu nowatorskich mechanizmów różnicowych opracowanych na naszej uczelni spowodowało nawiązanie bliższych dwustronnych kontaktów, które niewątpliwie będą kontynuowane w następnych latach.

 

Marketing ATH
na podstawie materiałów od prof. Jana Dzidy

 

 

 

 

 

Dane adresowe

Akademia Techniczno-Humanistyczna
43-309 Bielsko-Biała, ul. Willowa 2
centrala telefoniczna:
tel. +48 33 8279682
fax: +48 33 8279355
Regon: 072728961, NIP: 547-194-37-84
Elektroniczna Skrzynka Podawcza
Identyfikator: ATH_Bielsko_Biala
konto bieżące:
Bank Pekao S.A. 02 12404142 11110000 48278261
Inne konta:
Studia Podyplomowe: 21 12404142 11110010 54573476
Kursy: 66 12404142 11110010 54573636
Konferencje: 73 12404142 11110010 54572831

A+
Kontrast